Livestream là gì? Cách hoạt động và các hình thức phổ biến
Livestream là phát hình và tiếng lên mạng ngay lúc đang diễn ra. Bài giải thích đường đi của tín hiệu, lý do có độ trễ và các hình thức đang được làm nhiều.
Livestream là gì? Đó là việc phát hình ảnh và âm thanh lên mạng ngay trong lúc sự việc đang diễn ra, để người xem theo dõi gần như cùng lúc và phản hồi lại bằng bình luận, thả tim hay đặt mua.
Khác với video đăng sẵn, buổi phát trực tiếp không dựng trước và không sửa được: thứ gì máy quay thu là thứ đó lên sóng. Tín hiệu đi qua bốn chặng, từ máy quay tới bộ mã hoá, lên máy chủ của nền tảng rồi mới về máy người xem, nên luôn chậm hơn thực tế từ vài giây tới vài chục giây.
Hai thứ làm nên một buổi phát trực tiếp
Một buổi phát chỉ được gọi là trực tiếp khi có đủ hai điều. Thứ nhất, nội dung được tạo ra và gửi đi cùng lúc, không có khâu dựng ở giữa. Thứ hai, người xem có đường nói ngược lại với người phát ngay trong buổi: bình luận, câu hỏi, lượt thả tim, quà tặng hoặc đơn hàng. Điều thứ hai mới là lý do người ta chọn phát trực tiếp thay vì quay rồi đăng.
Vì không dựng lại được, người làm nghề chuyển toàn bộ công sức ra trước giờ lên sóng: thử tiếng, thử mạng, xếp hàng mẫu, viết khung nội dung. Một video đăng sẵn hỏng thì quay lại. Một buổi live mất tiếng mười phút thì mười phút đó người xem đã đi, và phần ghi lại vẫn mang nguyên lỗi ấy.
Cũng vì có người nói ngược lại, người dẫn một buổi live làm hai việc cùng lúc: nói phần của mình và đọc phản ứng của người xem để đổi hướng. Đây là kỹ năng khó nhất với người mới, khó hơn mọi chuyện máy móc.
Đường đi của tín hiệu: từ máy quay tới màn hình người xem
Dù bạn bấm một nút trên điện thoại hay dựng cả một bàn máy, tín hiệu vẫn đi qua đúng năm chặng sau. Hiểu thứ tự này giúp bạn khoanh được lỗi nằm ở chặng nào khi buổi phát trục trặc.
- Thu. Camera thu hình, micro thu tiếng. Trên điện thoại hai thứ này nằm sẵn trong máy. Ở mức cao hơn là máy ảnh rời nối vào máy tính qua thiết bị ghi hình (capture card) và micro rời qua bộ xử lý âm thanh (sound card).
- Mã hoá. Hình và tiếng thô quá nặng để gửi qua mạng, nên bộ mã hoá nén lại, thường là hình H.264 và tiếng AAC. Mức nén đo bằng bitrate (lượng dữ liệu gửi đi mỗi giây). Bitrate càng cao hình càng nét nhưng càng đòi mạng khoẻ.
- Đẩy luồng. Dữ liệu đã nén được gửi liên tục lên máy chủ nhận của nền tảng qua RTMP (giao thức đẩy luồng) hoặc RTMPS (RTMP có mã hoá đường truyền). Riêng Facebook chỉ nhận RTMPS. Ứng dụng của nền tảng tự làm việc này; phần mềm ngoài thì cần địa chỉ máy chủ và khoá luồng (stream key) do nền tảng cấp.
- Nền tảng xử lý. Máy chủ nhận luồng, tạo thêm vài bản ở độ phân giải thấp hơn cho người mạng yếu, cắt thành từng khúc ngắn dài vài giây và đưa ra hệ thống phân phối đặt ở nhiều nơi.
- Phát ở phía người xem. Điện thoại hoặc trình duyệt của người xem tải lần lượt các khúc đó, giữ sẵn vài khúc làm bộ đệm rồi mới chiếu, và tự đổi sang bản nhẹ hơn nếu mạng của họ chậm đi.
Cách dò lỗi trong một phút: hình giật ở mọi người xem thì nhìn chặng hai và ba, tức máy của bạn và đường tải lên. Chỉ một vài người báo giật thì gần như chắc là mạng của chính họ ở chặng năm. Hình trên máy bạn đẹp mà lên nền tảng bị bệt thì bitrate đang quá thấp so với độ phân giải.
Vì sao livestream luôn chậm hơn thực tế
Độ trễ không phải lỗi, nó là cái giá của sự ổn định. Mỗi chặng trong đường đi đều giữ lại một chút: bộ mã hoá cần gom đủ khung hình mới nén được, nền tảng cần thời gian tạo các bản chất lượng và cắt khúc, máy người xem cần tải trước vài khúc để lỡ mạng chập chờn thì hình không đứng. Cộng lại, khoảng chậm thường từ vài giây tới vài chục giây, tuỳ nền tảng và chế độ độ trễ bạn chọn khi tạo buổi phát.
Trong nghề, độ trễ kéo theo ba thói quen. Một là hỏi xong phải chờ: bạn hỏi “ai ở Đà Nẵng thì gõ số 1”, câu trả lời về tới sau mươi giây, nên người dẫn có kinh nghiệm nói tiếp một câu đệm thay vì đứng im nhìn màn hình. Hai là đếm ngược mở ưu đãi phải cộng thêm khoảng trễ, nếu không người xem thấy bạn hô “hết giờ” khi họ vừa nghe “bắt đầu”. Ba là không mở chính buổi live của mình trên một thiết bị khác đang bật loa: tiếng chậm vài giây ấy lọt lại vào micro và tạo thành tiếng vọng, nguồn tiếng vọng thường gặp nhất.
Một số nền tảng có chế độ độ trễ thấp. Đổi lại, bộ đệm ở máy người xem mỏng hơn nên người mạng yếu dễ gặp cảnh hình đứng. Buổi trò chuyện hỏi đáp nhiều thì đáng bật; buổi phát sự kiện một chiều thì cứ để mức thường.
Phát trực tiếp, công chiếu và video đăng sẵn khác nhau ở đâu
Ba hình thức này hay bị gọi lẫn. Điểm tách chúng là nội dung được tạo lúc nào và người xem có mặt cùng nhau hay không.
| Tiêu chí | Phát trực tiếp | Công chiếu | Video đăng sẵn |
|---|---|---|---|
| Nội dung làm lúc nào | Ngay lúc phát | Quay và dựng xong từ trước | Quay và dựng xong từ trước |
| Người xem có cùng lúc không | Có | Có, vào giờ hẹn | Không, ai xem lúc nào tuỳ |
| Sửa được sai sót không | Không | Được, trước giờ chiếu | Được, trước khi đăng |
| Trò chuyện trong lúc xem | Có, người dẫn đáp lại được | Có, nhưng hình không đổi theo | Chỉ có bình luận bên dưới |
| Hợp với | Bán hàng, hỏi đáp, sự kiện đang diễn ra | Ra mắt sản phẩm, phim ngắn, bài giảng cần chỉn chu | Nội dung tra cứu, hướng dẫn xem lại nhiều lần |
Công chiếu là kiểu ở giữa: video quay sẵn nhưng được mở vào một giờ hẹn để mọi người cùng xem và trò chuyện, phổ biến nhất trên YouTube. Bài công chiếu hay phát trực tiếp trên YouTube so kỹ hai lựa chọn này.
Còn một kiểu cần gọi đúng tên: đưa video quay sẵn vào luồng trực tiếp. Về kỹ thuật thì làm được, nhưng mỗi nền tảng có chính sách riêng. Meta cho phép song khuyến cáo chỉ phát nội dung thật sự trực tiếp, và luồng chỉ gồm ảnh tĩnh hoặc lặp đi lặp lại thì bị giảm phân phối. Phát lại thì nói rõ là phát lại, đừng để người xem tưởng bạn đang có mặt.
Sáu hình thức livestream đang được làm nhiều
Cùng một kỹ thuật nhưng mỗi hình thức có cách kiếm sống và nỗi khó riêng:
Bán hàng. Người dẫn cầm sản phẩm lên, thử, trả lời câu hỏi và chốt đơn ngay trong buổi. Trên sàn và TikTok có giỏ hàng gắn vào luồng; trên Facebook phần lớn vẫn chốt qua bình luận và tin nhắn. Đây là hình thức đòi nhiều khâu hậu cần nhất, vì sau buổi phát còn đóng gói, giao hàng và đổi trả.
Giải trí và quà tặng. Hát, trò chuyện, tâm sự đêm khuya. Thu nhập chủ yếu đến từ quà tặng ảo do người xem mua bằng tiền thật. Vốn vào thấp, nhưng đòi giờ phát dài và đều.
Game. Phát màn hình trò chơi kèm lời bình. Người xem ở lại vì người chơi nhiều hơn vì trò chơi, nên giọng nói và cách kể mới là thứ giữ kênh.
Giáo dục. Lớp học mở, buổi chữa đề, buổi hỏi đáp chuyên môn. Thế mạnh là người học hỏi được ngay; điểm yếu là người vào muộn khó theo kịp, nên phần ghi lại có chia chương rất đáng làm.
Sự kiện. Hội thảo, lễ ra mắt, đám cưới, giải thể thao phong trào. Thường nhiều máy quay và một người trực kỹ thuật riêng, vì không có cơ hội làm lại.
Tôn giáo. Thánh lễ, khoá lễ, pháp thoại phát cho người ở xa hoặc không đi lại được. Yêu cầu số một là tiếng rõ và máy quay kín đáo, không làm xáo trộn buổi lễ.
Nếu câu hỏi tiếp theo của bạn là tiền đến từ đâu, bài livestream kiếm tiền bằng những cách nào xếp các nguồn thu theo điều kiện vào và thứ phải đánh đổi.
Ba cách lên sóng: điện thoại, phần mềm, studio trên trình duyệt
Chọn cách phát là chọn mình muốn tự lo bao nhiêu phần trong năm chặng ở trên.
Ứng dụng của nền tảng trên điện thoại
Mở ứng dụng, bấm phát. Máy tự thu, tự mã hoá, tự chọn bitrate theo mạng. Đây là cách ít lỗi nhất và đủ cho phần lớn buổi bán hàng một người, buổi trò chuyện, buổi đi đường. Giới hạn: một góc máy, khó chèn chữ và hình, một lần chỉ lên một nền tảng.
Phần mềm cài trên máy tính
OBS (phần mềm dựng hình và phát luồng miễn phí) và các phần mềm cùng loại cho bạn ghép nhiều nguồn hình, chia sẻ màn hình, chèn băng chữ, dùng máy ảnh rời. Đổi lại bạn tự chọn thông số, tự lo máy đủ khoẻ và tự canh mạng. Hợp với game, dạy học có trình chiếu, sự kiện nhiều máy quay.
Studio trên trình duyệt
Mở một trang web là có phòng phát: camera, chia sẻ màn hình, mời khách vào bằng đường dẫn, việc nén và đẩy luồng do máy chủ của dịch vụ làm nên máy bạn nhẹ. Một lựa chọn thuộc loại này là phòng phát trên trình duyệt của VietnamStream, không cần cài phần mềm và phát được cùng lúc tới nhiều nền tảng; riêng TikTok và Shopee thì tài khoản của bạn phải được nền tảng cấp khoá luồng.
Cách phân loại đầy đủ hơn, kèm tiêu chí chọn theo nhu cầu, nằm ở bài phần mềm livestream gồm những loại nào.
Thứ quyết định chất lượng: mạng tải lên, tiếng, rồi mới tới hình
Người mới hay hỏi nên mua máy quay nào. Người làm lâu hỏi theo thứ tự khác. Đầu tiên là tốc độ tải lên, không phải tải xuống. Gói mạng quảng cáo tốc độ tải xuống, còn phát trực tiếp dùng chiều ngược lại. Hãy đo vào đúng khung giờ bạn sẽ phát, vì buổi tối mạng khu dân cư thường chậm hơn buổi sáng. Quy tắc nghề: bitrate hình không vượt quá khoảng một nửa tốc độ tải lên đo được. Ví dụ giả định, đo được 8 Mbps thì đặt quanh 3.000 đến 4.000 kbps, phát ở 720p là vừa.
Thứ hai là tiếng. Người xem chịu được hình hơi mờ nhưng bỏ đi rất nhanh khi tiếng rè, vọng hoặc nhỏ. Một micro cài áo giá phải chăng đặt gần miệng cho kết quả tốt hơn hẳn micro sẵn trong điện thoại đặt cách hai mét.
Thứ ba mới là hình, và trong hình thì ánh sáng đi trước máy quay. Điện thoại đời vừa phải đặt trước cửa sổ ban ngày, hoặc có một đèn chiếu chếch từ phía trước, cho hình sạch hơn một máy ảnh đắt tiền quay trong phòng thiếu sáng.
Buổi phát đầu tiên: việc nên làm và việc chưa cần
Danh sách dưới đây đủ để lên sóng lần đầu mà không vấp những lỗi cơ bản:
- Phát thử ở chế độ chỉ mình bạn xem, ít nhất mười phút. Nhiều lỗi chỉ lộ sau vài phút: máy nóng, mạng tụt, tiếng lệch.
- Xem buổi thử bằng một máy khác, đeo tai nghe, để nghe và nhìn đúng như người xem.
- Cắm sạc, bật chế độ không làm phiền để cuộc gọi tới không cắt ngang luồng.
- Viết ra giấy ba ý sẽ nói và câu kết thúc. Chưa cần kịch bản từng chữ.
- Cố định máy bằng chân máy hoặc kê chắc. Hình rung làm người xem mỏi mắt nhanh hơn hình mờ.
- Ghi lại giờ bắt đầu, giờ kết thúc và lúc đông người nhất để buổi sau có cái so.
Những thứ chưa cần ở buổi đầu: máy ảnh rời, bàn trộn âm thanh, phông xanh, phát cùng lúc nhiều nền tảng, chạy quảng cáo cho buổi phát. Chúng chỉ có ích khi bạn đã phát đều và biết rõ mình đang thiếu gì. Mua trước khi biết thiếu gì thường là mua sai.
Sau buổi đầu, điều đáng làm nhất không phải nâng thiết bị mà là phát buổi thứ hai vào đúng khung giờ đó của tuần sau. Người xem quay lại theo thói quen, và thói quen chỉ hình thành khi bạn xuất hiện đều.
Câu hỏi thường gặp
Livestream và phát trực tiếp có phải là một không?
Là một. Livestream là cách gọi theo tiếng Anh, phát trực tiếp là tên tiếng Việt của cùng một việc: gửi hình và tiếng lên mạng ngay lúc đang diễn ra. Các nền tảng dùng lẫn cả hai, thêm chữ live cho gọn. Không có khác biệt kỹ thuật nào giữa các tên gọi này.
Livestream có cần máy tính không?
Không bắt buộc. Một chiếc điện thoại có ứng dụng của nền tảng là đủ để phát, và phần lớn buổi bán hàng nhỏ, buổi trò chuyện đang được làm theo cách này. Máy tính chỉ cần khi bạn muốn nhiều góc máy, chia sẻ màn hình, chèn chữ và hình, hoặc phát trò chơi chạy trên máy tính.
Vì sao người xem thấy hình chậm hơn so với thực tế?
Vì tín hiệu phải được nén, gửi lên máy chủ, xử lý thành nhiều mức chất lượng rồi mới tải về máy người xem, và máy người xem còn giữ sẵn một đoạn làm bộ đệm để hình không đứng khi mạng chập chờn. Khoảng chậm thường từ vài giây tới vài chục giây tuỳ nền tảng và chế độ độ trễ.
Mạng bao nhiêu thì đủ để livestream?
Điều cần đo là tốc độ tải lên vào đúng giờ sẽ phát. Quy tắc dùng trong nghề là bitrate hình không quá khoảng một nửa tốc độ tải lên. Phát 720p ở quanh 3.000 kbps thì nên có tốc độ tải lên ổn định từ 6 Mbps trở lên. Mạng dây ổn định hơn wifi, wifi ổn định hơn mạng di động ở nơi đông người.
Buổi livestream xong có xem lại được không?
Phần lớn nền tảng tự lưu lại buổi phát thành video để xem lại, nhưng thời hạn lưu và nơi tìm khác nhau theo nền tảng và thay đổi theo thời gian, nên hãy kiểm thông báo trong tài khoản của bạn. Buổi nào quan trọng thì nên tự ghi một bản riêng trên máy hoặc tải về sớm sau khi kết thúc.
Phát video quay sẵn dưới dạng livestream có được không?
Về kỹ thuật thì được, nhưng phải theo chính sách của từng nền tảng và người phát tự chịu trách nhiệm về nội dung. Meta cho phép song khuyến cáo chỉ phát nội dung thật sự trực tiếp; luồng chỉ có ảnh tĩnh hoặc lặp lại bị giảm phân phối. Nên ghi rõ là phát lại để người xem không hiểu nhầm.
Điều kiện, giới hạn và chính sách của các nền tảng nêu trong bài được ghi theo thời điểm cập nhật và có thể thay đổi. Thấy chỗ cần đính chính? Báo cho ban biên tập.
